بازخوانی تأثیر جنون بر اجرای مجازات‌های حدی در فقه امامیه و حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

چکیده
تداخل مسأله جنون با فرآیند اجرای مجازات‌های حدی، از مسائل مهم مستحدثه در فقه امامیه و قلمرو حقوق کیفری ایران محسوب می‌شود؛ زیرا برخلاف اجماع موجود پیرامون رفع مسئولیت کیفری در حین ارتکاب جرم، وضعیت مجرمانی که پس از وقوع جرم دچار جنون می‌شوند، محل تشتت آراء است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و از طریق مداقه در منابع فقهی، متون روایی و مقررات موضوعه، در پی پاسخ به این پرسش است که «مبانی فقهی و حقوقی مواجهه با جنون لاحق در اجرای حدود چیست و قانون‌گذار ایران چه راهکاری برای آن برگزیده است؟» واکاوی دیدگاه‌های فقهی نشان‌دهنده سه جریان فکری است؛ نخست، رویکردی که بر اجرای بی‌قید و شرط حد تأکید دارد؛ دوم، دیدگاهی که خواهان سقوط یا توقف اجرای مجازات است؛ و سوم، رویکردی تفصیلی که بر اساس نوع جرم یا مرحله دادرسی، میان موارد مختلف تمایز قائل می‌شود. ارزیابی قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ گویای آن است که قانون‌گذار با رویکردی میانه و مصلحت‌سنجانه، به جای سقوط قهری مجازات، توقف یا تعویق اجرای حکم را مقرر داشته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که جنون لاحق، به‌رغم عدم تأثیر بر ماهیتِ مسئولیت کیفری، مانعی شرعی و قانونی برای اجرای مجازات تا زمان بازیابی سلامت عقلانی و توانایی دفاع محسوب می‌شود؛ تفسیری که بیشترین هم‌سویی را با اصول دادرسی عادلانه و مبانی حقوق بشر دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Rereading the Effect of Insanity on the Implementation of Hadith Punishments in Imami Jurisprudence and Iranian Criminal Law

نویسنده English

Morteza Bayat
Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Administrative Sciences and Economics, Arak University, Arak, Iran.
چکیده English

The interference of the issue of insanity with the process of implementing hadd punishments is considered one of the important emerging issues in Imami jurisprudence and the field of Iranian criminal law, because contrary to the existing consensus regarding the removal of criminal responsibility during the commission of a crime, the situation of criminals who become insanity after the crime has occurred is a source of disagreement. The present study, by adopting a descriptive-analytical approach and by examining jurisprudential sources, narrative texts, and established regulations, seeks to answer the question: "What are the jurisprudential and legal foundations of dealing with subsequent insanity in the implementation of hadd punishments, and what solution has the Iranian legislator chosen for it?" The analysis of jurisprudential views indicates three schools of thought: first, an approach that emphasizes the unconditional implementation of hadd punishment; second, a view that calls for the abolition or suspension of the implementation of the punishment; and third, a detailed approach that distinguishes between different cases based on the type of crime or stage of the proceedings. The evaluation of the Islamic Penal Code of 2013 shows that the legislator, with a moderate and expedient approach, has provided for the suspension or postponement of the execution of the sentence instead of the forced fall of the punishment. The research findings indicate that subsequent insanity, despite not affecting the nature of criminal liability, is considered a religious and legal obstacle to the execution of the punishment until the recovery of sanity and the ability to defend; an interpretation that is most in line with the principles of fair trial and the foundations of human rights.

کلیدواژه‌ها English

Insanity
Imami jurisprudence
Islamic Penal Code
Hadith punishments
criminal liability
Iranian criminal law
1.    اردبیلی، محمدعلی. (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی (جلد ۲، چاپ ۵۳). تهران: میزان.
2.    آقاپور، علی، منصورآبادی، عباس، و اکبری، عباسعلی. (۱۴۰۳). دستاوردهای آموزه‌های جرم‌شناسی بر مسئولیت کیفری با تأکید بر مکتب زمیولوژی و جرم‌شناسی عصب. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 6(1)، 35-50.
3.     ایزدی‌فرد، علی‌اکبر، حسین‌نژاد، سیدمجتبی، و عابدی‌فیروزجایی، حامد. (1397). تاملی فقهی در قاعده عدم تأخیر اجرای حد با عارض شدن جنون (نقدی بر تبصره 1 ماده 150 قانون مجازات اسلامی سال 92). فقه و اصول، 50(3)، 9-29.
4.    توجهی، عبدالعلی. (1403). دادرسی کیفری و عارض شدن جنون پس از ارتکاب جرم (چاپ نخست). تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
5.    پورمحمدی، رضا، و یوسفی، محمدمهدی. (1403). نگرش فازی به مفهوم جنون و آثار آن. فقه و اصول، 56(3)، 109-134.
6.    توکل‌پور، محمدهادی، و ملکی، محمدامین. (1401). قیود تحدیدکنندۀ اجرای مجازات مجنون؛ نقدی بر نظر مشهور فقها و رویکرد قانون‌گذار ایران. مجله حقوقی دادگستری، 86(117)، 319-299.
7.    الحر العاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
8.    الحلی، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
9.    حسینی، سیدمحمد، و اعتمادی، امیر. (1393). جنون به عنوان عامل رافع مسئولیت کیفری در حقوق ایران و انگلستان. مطالعات حقوق تطبیقی، 6(2)، 517-491.
10.   جودکی، بهزاد، و عباسی، محمود. (1393). اجرای احکام کیفری نسبت به مجنون در حقوق کیفری ایران. حقوق پزشکی، 8(29)، 129-101.
11.   ره‌پیک، سیامک، و هادی، مهدی. (1400). بررسی فقهی ـ حقوقی جنون با تأکید بر راهنماهای تشخیصی و آماری. مجله حقوقی دادگستری، 85(113)، 353-379.
12.   الشهید الثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۰ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
13.   الطوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰ق). النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی. بیروت: دارالکتب العربی.
14.   المقدس الأردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۲ق). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: جماعة المدرسین.
15.   النجفی، محمدحسن. (۱۳۶۷). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
16.   الهندی، محمد بن حسن. (۱۴۱۶ق). کشف اللثام والإبهام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
17.   کمیلی، مونا، حائری، محمدحسن، و ناصری‌مقدم، حسین. (1402). درنگی در شمول قاعدۀ درأ در خصوص شبهۀ اختلال روانی (جنون). فقه و اصول، 55(3)، 193-210.
18.   ملکی‌افضلی، محسن، و سعیدی، مینا. (1398). بررسی مفهوم جنون در فقه فریقین با تأملی در نگرش قانون مجازات اسلامی. پژوهش‌های فقهی، 15(2)، 243-271.
19.   موحدی‌راد، علی؛ تجری‌موذنی، زهرا، و صادقیان، محدثه. (۱۴۰۵). مطالعه جرم‌شناختی مسئولیت کیفری تعدیل‌یافته بر مبنای جهل ادراکی؛ از بلوغ تقویمی تا بلوغ شناختی. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، 1-14.
20.   ناصرخاکی، حسین، عسگری، علیرضا، و مرادخانی، احمد. (1398). تأثیر جنون پس از ارتکاب قتل در سقوط قصاص. فقه مقارن، 7(13)، 270-249.
21.   نوبهار، رحیم. (۱۳۹۶). اصل قضایی بودن مجازات‌ها: تحلیل فقهی حق بر محاکمه عادلانه. تهران: شهر دانش.
22.   نوربها، رضا. (۱۳۸۴). زمینه حقوق جزای عمومی. تهران: گنج دانش.
23.   نژندی‌منش، هیبت‌الله. (۱۳۹۳). تأملی بر عوامل رافع مسئولیت کیفری در چارچوب اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری. مجله حقوقی.

  • تاریخ دریافت 19 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 08 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405