تحلیل سیاست جنایی بخشنامه عفو معیاری ۱۴۰۴

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 کارشناس ارشد، حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده
نهاد عفو در نظام عدالت کیفری ایران به‌عنوان یکی از ابزارهای سیاست جنایی اجرایی، در سال‌های اخیر کارکردی فراتر از جلوه رأفت حاکمیتی یافته و به سازوکاری تنظیمی در مدیریت جمعیت کیفری تبدیل شده است. در این راستا، بخشنامه عفو معیاری رییس قوه قضاییه مصوب شهریور ۱۴۰۴، رویکردی نوین را در اعطای عفو به محکومان رقم زده که مبتنی بر ضوابط عینی و شفاف است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با پذیرش این پیش‌فرض اساسی که نهاد عفو یک ابزار سیاست جنایی است، در پی آن است تا بخشنامه عفو معیاری را مورد ارزیابی قرار دهد. هدف این پژوهش، تحلیل نظام‌مند این بخشنامه از منظر سیاست جنایی است تا از رهگذر آن، اهداف، دامنه اثرگذاری، نوآوری‌ها و نیز تنش‌های بالقوه را آشکار سازد و از این منظر می‌تواند نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های آینده داشته باشد. پرسش اصلی این است که بخشنامه عفو معیاری ۱۴۰۴ بازتاب‌دهنده کدام الگوی سیاست جنایی در نظام عدالت کیفری ایران است و عفو معیاری چه تمایزات سیاست‌گذارانه‌ای با موارد پیشین دارد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که این عفو فراگیر، بیش از آنکه مبتنی بر فردی‌سازی قضایی باشد، تابع منطق مدیریت‌گرایی کیفری است. بخشنامه عفو معیاری با تفکیک جرایم کم‌خطر از جرایم امنیتی و کلان اقتصادی، الگویی ترکیبی از رویکرد افتراقی مداراگرایانه و اقتدارگرایانه را بازتاب می‌دهد. شمول گسترده محکومان اعم از عمدی و غیرعمدی، بیانگر هدف کاهش تراکم زندان‌ها و کنترل هزینه‌های نظام عدالت کیفری است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Analysis the Criminal Policy of the Criteria-Based Pardon Circular 2025

نویسندگان English

Mahdi Saboori Pour 1
Omidreza Farokhdoust 2
1 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Master of Laws in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

The institution of pardon within Iran's criminal justice system, as one of the instruments of executive criminal policy, has in recent years transcended its traditional function as a manifestation of sovereign mercy and has evolved into a regulatory mechanism for managing the penal population. In this context, the Criteria-Based Pardon Circular issued by the Head of the Judiciary in September 2025 introduces a novel approach to granting pardons to convicts, grounded in objective and transparent criteria. Adopting a descriptive-analytical method and proceeding from the fundamental premise that pardon constitutes an instrument of criminal policy, this study seeks to evaluate the aforementioned circular. The aim of this research is to conduct a systematic analysis of the circular from a criminal policy perspective, in order to elucidate its objectives, scope of impact, innovations, and potential tensions. From this standpoint, the study may play a significant role in informing future policy-making. The central research question is: which model of criminal policy does the Criteria-Based Circular of 2025 reflect within Iran's criminal justice system, and what policy-oriented distinctions does this standardized pardon exhibit in comparison with previous practices? The findings indicate that this comprehensive pardon, rather than being predicated upon judicial individualization, is primarily governed by the logic of managerialism in criminal justice. By distinguishing low-risk offences from security-related and major economic crimes, the Criteria-Based Circular reflects a hybrid model combining a differential, lenient approach with an authoritarian one. The broad inclusion of convicts—encompassing both intentional and unintentional offenders—underscores the objective of reducing prison overcrowding and controlling the costs of the criminal justice system.

کلیدواژه‌ها English

Pardon
Criteria-Based Pardon Circular
Criminal Policy
Penal Managerialism
Penal Population
·        
الف) فارسی
1.    ایان راس، جفری؛ ریچارد، استفن سی (1398)، جرم‌شناسی محکومان، مترجم هانیه هژبر الساداتی، تهران: نشر میزان.
2.    پاک نهاد، امیر (1394)، سیاست جنایی ریسک مدار، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
3.    پورمحی آبادی، حسین؛ بوستانی، داریوش و قماشی، سعید (1397)، سیطرة حبس‌گرایی و رویای حبس زدایی در سیاست کیفری ایران (مطالعة موردی حوزة قضایی شهر کرمان). پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 9، شماره 1.
4.    تقی زاده، مریم؛ نوبهار، رحیم و غلامی دون، حسین (1398)، مبانی ارزیابی سیاست جنایی. مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 49، شماره 2.
5.    تیموری، فتاحه؛ اشرافی، محمود و حیدری، مسعود (1403)، کاهش جمعیت کیفری زندان در پرتو مشاغل انتقالی و اشتغال یارانه‌ای. فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 27، شماره 1.
6.    حاجی ده آبادی، محمدعلی و سلیمی، احسان (1398)، مبانی، اصول و ساز وکارهای اجرایی مدلِ کیفر گذاری هدفمند. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 8 شماره 29.
7.    دارابی، شهرداد (1401)، راهبرد ترکیبی در مدل‌های مردم سالار و اقتدارگرای فراگیر سیاست جنایی. پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 13، شماره 1.
8.    رستمی، هادی (1400)، سیاست جنایی بخشنامه‌مدار در فرایند دادرسی کیفری. مجلس و راهبرد، دوره 28، شماره 128.
9.    شیری، عباس (1401)، حقّ بزه‌دیده در تعیین کیفر و نحوه اجرای آن. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 23، شماره 81.
10.   صادقی گلوردی، عباسعلی؛ اسدیان، احمد و مردانی، نادر (1400)، صلاحیت رهبری در عفو و تخفیف مجازات در حدود موزاین اسلامی با تاکید بر بند 11 اصل 110 قانون اساسی. مجله حقوق پزشکی، دوره 15، شماره 56.
11.   صفاری، علی و رضایی، بهناز (1391)، تحلیلی بر آیین‌نامه کمیسیون عفو وتخفیف مجازات محکومین مصوب 12/9/1387در مقایسه با آیین‌نامه کمیسیون عفو، تخفیف و تبدیل مجازات مصوب 16/5/1387، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 15، شماره 57.
12.   علیزاده، حمید؛ نیکخواه سرنقی، رضا؛ جوادی، محمد حسن و سیداصفهانی، سیدحسام‌الدین (1401)، رویای حبس زدایی تا جوانب بازدارندگی و بی‌کیفری مجازات در پرتو قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب 1399، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی، دوره 10، شماره 19.
13.   غلامی، حسین و خاکسار، داوود (1398)، عوامل مؤثر بر صدور مجازات‌های جایگزین حبس. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 7، شماره 26.
14.   فراهانی سمیه و مسعودیان مصطفی (1401)، تحلیل اقتضائات فقهی صلاحیت رهبر در عفو یا تخفیف حدود با تأکید بر بند 11 اصل 110 قانون اساسی. ویژه نامه نواوری حقوقی1401.
15.   قاسمی کهریزسنگی، راضیه و فرجی‌ها، محمد (1394)، چالش عدالت و کارایی در گفتمان مدیریت‌گرایی کیفری با تأکید بر حقوق ایران، آموزه‌های حقوق کیفری، دوره 9 شماره 12.
16.   قماشی، سعید و متقی اردکانی، امید (1399)، اهداف مجازات در پرتو پارادایم رفتارگرا. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 8، شماره 30.
17.   قناد، فاطمه و اکبری، مسعود (1396)، امنیت گرایی سیاست جنایی. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 5، شماره 18.
18.   کوتر، رابرت و یولن، تامس (1389)، حقوق و اقتصاد. مترجم: یدالله دادگر، حامده اخوان هزاوه تهران انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
19.   موحدی، علی؛ نجفی توانا، علی؛ آشوری، محمد و ذکائیان، پرویز (1403)، جایگاه اصل حداقلی بودن حقوق کیفری در سیاست جنایی. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 13، شماره 48.
20.   میرکمالی، سیدعلیرضا؛ حاجی زاده، نازنین و عبدالملکی، علیرضا. (1402). تأثیر مدیریت‌گرایی کیفری بر سیاست جنایی قضایی کشور (با تأکید بر مجازات‌های جایگزین حبس)؛ چالش‌ها و فرصت‌ها. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی، دوره 11، شماره 22.
21.  
نجفی ابرندآبادی، علی حسین (1397)، تلطیف و ترمیمی شدن حقوق کیفری، با تأکید بر حقوق ایران، در: فرجی‌ها، محمد «زیرنظر»، عدالت ترمیمی؛ پُل ارتباطی میان تمدن‌های جادة ابریشم، چکیدة مقاله‌ها، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
22.   نجفی ابرندآبادی، علی حسین و هاشم بیگی، حمید (1397)، دانشنامه جرم شناسی، چاپ پنجم، تهران انتشارات: گنج دانش.
23.   نوبهار، رحیم و صفاری، فاطمه (1403)، مطالعۀ توزیع بهینۀ منابع در نظام عدالت کیفری جمهوری اسلامی ایران در پرتو تجارب سایر کشورها. دانشنامه حقوق اقتصادی، دوره 31، شماره 25.
24.   ویلیامز، فرانک پی؛ مک شین، ماری لین دی (139۸)، نظریه‌های جرم شناسی، مترجم: حمیدرضا ملک محمدی، چاپ هفتم، تهران، نشر میزان.
ب) انگلیسی
 
25.  Della Cunha, D. B. (2003). POLITIQUE CRIMINELLE ET DROITS HUMAINS: AGGRAVATION ET ALTERNATIVES PÉNALES. Revista do Instituto Brasileiro de Direitos Humanos, (4), 49-60.
26.  Delmas-Marty, M. (1991). Les grands systèmes de politique criminelle. FeniXX.
27.  Frase, R. S. (2005). Punishment purposes. Stanford Law Review, 67-83.
28.  Kant, I., Beck, L., & Kant, I. (1997). Foundations of the metaphysics of morals, Berlin, Upper Saddle River, NJ : Prentice Hall.
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4
تابستان 1405
صفحه 97-126

  • تاریخ دریافت 13 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 10 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 31 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405