رد منافع ناشی از نقض حق؛ مطالعة تطبیقی امکان یا عدم امکان جمع با سایر شیوه‌های پرداخت خسارت در کامن‌لای انگلیسی-آمریکایی (تأملی در حقوق ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران

چکیده
نظام مسئولیت مدنی در رویکرد سنتی خود عمدتاً بر جبران و ترمیم خسارت‌های واردشده به زیان‌دیده استوار بوده است. با این حال، در بسیاری از موارد، نقض حق نه تنها موجب ورود زیان به صاحب حق می‌شود، بلکه برای ناقض نیز منافع قابل توجهی به همراه دارد؛ امری که با الگوهای کلاسیک جبران خسارت به‌طور کامل قابل پاسخ‌گویی نیست. در این میان، ردّ منافع ناشی از نقض حق به‌عنوان یکی از ضمانت‌اجراهای غیرترمیمی و استثنایی، در حقوق کامن‌لا و سپس در ادبیات حقوقی معاصر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی در حقوق کامن‌لای انگلیسی-آمریکایی، به بررسی امکان یا عدم امکان جمع آن با سایر شیوه‌های پرداخت خسارت، اعم از ترمیمی و غیرترمیمی، می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ردّ منافع، در برابر خسارت ترمیمی، اصولاً نهادی استثنایی است و در صورتی که خسارات ترمیمی برای صیانت از حقوق زیان‌دیده کافی باشند، صدور حکم به ردّ منافع ضرورت ندارد. در عین حال، جمع نامحدود این دو ضمانت‌اجرا می‌تواند به جبران مضاعف بینجامد. ازاین‌رو، راه‌حل مناسب در این حوزه، اعطای مبلغ بالاتر یا کسر خسارت ترمیمی از منافع تحصیل‌شده است. در مقابل، ردّ منافع با خسارات غیرترمیمی، به‌ویژه خسارت تنبیهی، قابل جمع دانسته می‌شود؛ زیرا، هر یک کارکردی متفاوت دارند: ردّ منافع ناظر به سلب سود نامشروع از ناقض حق است، در حالی که خسارت تنبیهی جنبه مجازاتی و بازدارنده دارد. نتیجه آنکه، ردّ منافع باید به‌گونه‌ای اعمال شود که ضمن جلوگیری از دارا شدن ناعادلانه ناقض، مانع جبران مضاعف و تحقق کم‌جبرانی شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Disgorgement Damages: A Comparative Study of the Possibility or Impossibility of Its Cumulation with Other Forms of Damages in Anglo-American Common Law (with Reflections on Iranian Law)

نویسنده English

Shobeir Azadbakht
PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

The traditional approach to civil liability has primarily focused on compensating and repairing the losses suffered by the victim (compensatory damages). However, in many instances, the violation of a right not only causes loss to the right-holder but also yields significant profits for the wrongdoer—a situation that classic compensation models cannot fully address. Amidst this, disgorgement of profits arising from a violation of rights has emerged as an exceptional, non-compensatory remedy, initially in Common Law and subsequently in contemporary legal literature. Utilizing a descriptive-analytical method and a comparative approach within English and American Common Law, this research examines the possibility or impossibility of cumulating this remedy with other forms of damage payment, whether compensatory or non-compensatory. The findings indicate that, compared to compensatory damages, disgorgement of profits is fundamentally an exceptional institution; if compensatory damages suffice to protect the victim’s rights, awarding disgorgement is unnecessary. At the same time, the unrestricted cumulation of these two remedies can lead to double recovery. Therefore, the appropriate solution in this area is awarding the higher amount or deducting the compensatory damages from the realized profits. Conversely, disgorgement of profits is considered cumulatable with non-compensatory damages, particularl punitive damages, as each serves a distinct function: disgorgement aims to strip the wrongdoer of unlawful gains, while punitive damages serve a punitive and deterrent purpose. Consequently, disgorgement of profits should be applied in a manner that prevents the wrongdoer’s unjust enrichment while simultaneously avoiding both double recovery and under-compensation.

کلیدواژه‌ها English

Compensatory Damages
Non-compensatory Damages
Punitive Damages
Reasonable Fee
Expectation Damages
·        
فارسی
1.    اشرفی، ملا محمد (1385)، شعائر الاسلام، با تصحیح و تعلیق: باقری، احمد، جلد اول، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
2.    بابایی، ایرج (1404)، «نقش عنصر زمان در انجام تعهدات قراردادی و ضمانت اجرای عدم انجام به موقع تعهد»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 13، شماره 50.
3.    بابایی، ایرج و آزادبخت، شبیر (1404)، «مفهوم و جایگاه ردّ منافع ناشی از نقض حق در مسئولیت مدنی قراردادی؛ چالش‌ها و کاربردها»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 14، شماره 52.
4.    بابایی، ایرج و آزادبخت، شبیر (1405)، «مطالعۀ تطبیقی و تبیین مبانی روش جبران خسارت رد منافع ناشی از نقض حق در کامن‌لای انگلیسی ـ آمریکایی»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 31، شماره 115.
5.    بالی‌پور بابادی، سعید؛ احمدی، فیروز و میرزائی، جمشید (1402)، «امکان سنجی استرداد منافع ناشی از نقض قرارداد در حقوق ایران با مطالعه حقوق انگلیس»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره 27، شماره 1.
6.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1395)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، چاپ هفتم، تهران: گنج دانش.
7.    حسینی، سیده ام‌البنین و عیسائی تفرشی، محمد (1397)، «بازتعریف مفهوم استرداد دارایی‌های نامشروع در نظام حقوقی انگلیس و ایران»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره 22، شماره 4.
8.    خمینی، سید روح‌الله (1392)، استفتائات، جلد هشتم، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
9.    خورسندیان، محمدعلی و سخنور، مهدی (1400)، «قابلیت مطالبه منافع ناشی از طمع‌ورزی در قرارداد: مطالعه‌ای در حقوق امریکا و ایران»، مطالعات حقوقی، دوره 13، شماره 3.
10.     داراب‌پور، مهراب (1396)، مسئولیت‌های خارج از قرارداد: پرداخت خسارت، استرداد عین و امتیازات، چاپ سوم، تهران: مجد.
11.     رضایی، روح‌الله (1402)، «سلب منافع؛ واکنشی به نقض عامدانه قرارداد (مطالعه تطبیقی در نظام کامن‌لا، رومی-ژرمنی، ایران و مبانی فقهی)»، دانش حقوق مدنی، دوره 13، شماره 25.
12.     صفایی، سید حسین و جواهرکلام، محمدهادی (1400). حقوق مدنی پیشرفته: نمایندگی و امانت (وکالت، ودیعه و عاریه)، جلد دوم، چاپ اول، تهران: سهامی انتشار.
13.     صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1397)، مسئولیت مدنی تطبیقی، چاپ اول، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
14.     عابدیان، میر حسین و عبدی، مونا (1399)، «تحلیل حقوقی-اقتصادی قابلیت پذیرش خسارات مبتنی بر نفع عایدی ناقض قرارداد» تحقیقات حقوقی، دوره 23، شماره 89.
15.   کاتوزیان، ناصر (1394)، الزام‌های خارج از قرارداد: مسئولیت مدنی (مسئولیت‌های خاص و مختلط)، جلد دوم، چاپ دوازدهم، تهران: دانشگاه تهران.
16.     ماهونکی، محمد صادق؛ انصاری، اعظم و قبولی درافشان، سید محمد مهدی (1399)، «مبانی استرداد مبتنی بر خطا در کامن‌لا و حقوق ایران»، حقوق خصوصی، دوره 17، شماره 1.
17.     محقق داماد، سید مصطفی (1397)، قواعد فقه بخش مدنی: مالکیت-مسئولیت، جلد اول، چاپ پنجاهم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
18.     نعمت‌اللهی، اسماعیل و سیدعلی روته، مریم سادات (1399)، «بررسی خسارت اعاده منفعت در حقوق مسئولیت مدنی در حقوق کامن‌لا و ایران»، حقوق خصوصی، دوره 17، شماره 36.
19.   یزدانیان، علیرضا (1395)، قواعد عمومی مسئولیت مدنی با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، جلد اول، چاپ اول، تهران: میزان.
 
انگلیسی
20.  Bauman, J. A., York, K. & Bauman J. H. (2006). Gilbert Law Summaries; Remedies. Gilbert.
21.  Blanchard, S. (2022). “Nominal damages as vindication”. George Mason Law Review, 30 (1), 227-277.
22.  Burrows, A. (2003). “Damages for Breach of Contract: Developing Hierarchy?”. Bracton Law Journal, 35, 28-44.
23.  Caggiano, I. (2016). “Disgorgement, compensation and restitution: comparative approach”. Global Jurist, 16 (2), 243-266.
24.  Campbell, D & Wylie, Ph. (2003). “Ain't no telling (which circumstances are exceptional)”. Cambridge Law Journal, 62 (Part 3), 605-630.
25.  Cane, P. (1997). The Anatomy of Tort Law. Oregon: Hart Publishing.
26.  Clapton, M. S. (2008). “Gain-based remedies for knowing assistance: Ensuring assistants do not profit from their wrongs”. Alberta Law Review, 989-1016.
27.  Cunnington, R. M., “The inadequacy of damages as a remedy for breach of contract”. In: Rickett, Ch. (ed). (2008). Justifying private law remedies. Oregon: Hart publishing.
28.  DeLong, S. W. (1989). “The efficiency of disgorgement as remedy for breach of contract”. Indiana Law Review, 22 (3), 737-776.
29.  Edelman, J. (2002). Gain-Based Damages: Contract, Tort, Equity and Intellectual Property. Oregon: Hart publishing.
30.  Franklin, M. A. & Rabin, R. L. (1996). Cases and Materials on Tort Law and Alternatives. California: The Foundation Press, Inc.
31.  Harpwood, H. (2009). Modern Tort Law. 7th Edition. Routledge-Cavendish.
32.  Hillman, R. A. (2014). Principles of Contract Law. St. Paul, MN: West Academic Publishing.
33.  Kelly, D. B. (2021). “Double Deterrence: Restitution and Punitive Damages in Trust and Fiduciary Law”. Iowa Law Review, 107, 1-51.
34.  Kelly, D. B. (2022). “On disgorgement and punitive damages in trust law”. Iowa Law Review, 107 (5), 2079-2134.
35.  Koziol, H. & Wilcox, V. (2009). Tort and Insurance Law. Vol. 25, Springer-Verlag / Wien.
36.  Patfield, F. (1987). “The modern remedy of account”. Adelaide Law Review, 11 (1), 1-31.
37.  Pearce, D., & Halson, R. (2008). “Damages for breach of contract: compensation, restitution and vindication”. Oxford Journal of Legal Studies, 28 (1), 73-98.
38.  Peel, E., (2015). The Law of Contract. Washington: Thomson Reuters.
39.  Rendleman, D. (2011). “Measurement of Restitution: Coordinating Restitution with Compensatory Damages and Punitive Damages”. Wash. & Lee L. Rev., 68, 973-1006.
40.  Rotherham, C. (2012). “Deterrence as justification for awarding accounts of profits”. Oxford Journal of Legal Studies, 32 (3), 537-562.
41.  Sangiuliano, A. (2016). “corrective justice account of disgorgement for breach of contract by analogy to fiduciary remedies”. Canadian Journal of Law and Jurisprudence, 29 (1), 149-190.
42.  Scharge, E. J. H. (2013). “Liability to disgorge profits upon breach of contract or a delict”. Obiter, 34 (1), 17-28.
43.  Temple, A. (2008). “Disgorgement Damages for Breach of Contract”. Denning Law Journal, 20, 87-110.
44.  Virgo, G. & Worthington, S. (2017). Commercial Remedies: Resolving Controversies. Cambridge University Press.
45.  Watterson, S. (2003). “Alternative and Cumulative Remedies: What Is the Difference”. RLR, 11, 7-25.
46.  Watterson, S. (2004). “An account of profits or damages the history of orthodoxy”. Oxford Journal of Legal Studies, 24 (3), 471-494.
47.  Zatorski, D. (2023). Gain-based Remedies for Breach of Contract: A Comparative Analysis of English and Polish Law. New York: Oxford University Press Inc.

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 22 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 24 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405