بازنگری در مبنای انتساب مسئولیت مدنی ناشی از استفاده سازمانی از سامانه‌های هوشمند مدیریت قرارداد

تاری, زینب; تقی پور درزی نقیبی, محمد حسین

بازنگری در مبنای انتساب مسئولیت مدنی ناشی از استفاده سازمانی از سامانه‌های هوشمند مدیریت قرارداد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زینب تاری ¹

محمد حسین تقی پور درزی نقیبی ²

¹ دانش آموخته دکتری حقوق خصوصی، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

² استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

گسترش به‌کارگیری سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در مدیریت قراردادهای سازمانی، الگوی سنتی تحلیل مسئولیت مدنی را با دشواری مواجه ساخته است. در این سامانه‌ها، تحلیل ریسک، ارزیابی شروط و پیشنهاد انعقاد قرارداد در قالب فرآیندی الگوریتمی انجام می‌شود که در بسیاری موارد در ساختار رسمی تصمیم‌گیری شخص حقوقی ادغام می‌گردد. در صورت بروز زیان، انتساب رفتار زیان بار بر پایه نظریه های سنتی ـ شامل انتساب به فعل شخص معین، مسئولیت ناشی از فعل غیر یا مسئولیت مرتبط با اشیا ـ همواره پاسخگوی پیچیدگی فرایند تصمیم‌ گیری فناورانه نیست. پژوهش حاضر با تمرکز بر استفاده سازمانی از سامانه‌های مدیریت هوشمند قرارداد در حقوق ایران و با تفکیک میان مسئولیت قراردادی و غیرقراردادی، به این پرسش می‌پردازد که در فرض ورود خسارات غیرقراردادی، مبنای انتساب مسئولیت چگونه باید تبیین شود. مقاله نشان می‌دهد هرگاه سامانه به‌طور مؤثر در فرآیند شکل‌گیری اراده شخص حقوقی نقش داشته باشد، نتیجه تصمیم، قابل انتساب مستقیم به سازمان است و تحلیل مسئولیت باید در سطح ساختار تصمیم‌ گیری آن صورت گیرد؛ بی‌آنکه اصول مبتنی بر تقصیر در نظام مسئولیت مدنی نادیده گرفته شود. بر این اساس، رویکرد مسئولیت سازمانی (ساختاری) به‌عنوان تکمیل‌کننده چارچوب‌های سنتی، امکان جبران مؤثر خسارت و پرهیز از خلأ انتساب را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

مدیریت هوشمند قرارداد

اشخاص حقوقی

انتساب مسئولیت

خسارت غیرقراردادی

ساختار تصمیم‌گیری

عنوان مقاله English

Revisiting Civil Liability Attribution for Organizational Use of Intelligent Contract Management Systems

نویسندگان English

Zeinab Tari ¹

Mohammad Hossein Taghipour Darzi Naghibi ²

¹ PhD in Private Law, Department of Private Law, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

² Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

چکیده English

The increasing deployment of artificial intelligence systems in organizational contract management has challenged traditional models of civil liability. In such systems, risk assessment, clause evaluation, and contractual recommendations are conducted through algorithmic processes that may become structurally integrated into the formal decision-making framework of legal entities. When harm occurs, classical doctrines—whether based on individual fault, vicarious liability, or liability arising from things—do not always adequately address the complexity of technology-driven decision-making. Focusing on the organizational use of intelligent contract management systems under Iranian law, and distinguishing between contractual and non-contractual liability, this article examines how liability should be attributed where non-contractual harm occurs. It argues that when an AI system plays an effective and systematic role in the formation of a legal entity’s will, the resulting decision is directly attributable to the organization itself, without disregarding the fault-based foundations of Iranian civil liability law. In such cases, liability analysis must be conducted at the structural level of the entity’s decision-making framework. Accordingly, a theory of organizational (structural) liability—conceived as complementary to traditional doctrines—offers a coherent basis for effective compensation and prevents gaps in attribution in the context of AI-assisted contractual governance.

کلیدواژه‌ها English

intelligent contract management

legal entities

attribution of liability

non-contractual harm

decision-making structure

- فارسی

1. ابراهیمی، جیران، (1404)، مسئولیت مدنی در قبال ربات‌ها و هوش مصنوعی: چالش‌ها و راهکارهای حقوقی در عصر فناوری‌های نوین، فصلنامه تمدن حقوقی، ۸ (۲۵)، ۳۷۱-۳۹۴.

2. احسانگر، نورا، یزدانیان، علی (۱۴۰۴)، تحلیل مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد هوش مصنوعی با معیار مالکیت یا نگهداری با مطالعه ی تطبیقی در حقوق فرانسه، پژوهش حقوق خصوصی، ۱۴ (۵۳)، ۵۳-۹۰.

3. ایروانی، علی، خرسند، علی و محمدی، سید باقر (۱۴۰۴)، مبانی فقهی مسئولیت مدنی ناشی از کاربست هوش‌مصنوعی،آموزه های فقه مدنی، doi: 10.30513/cjd.2025.7030.2066

4. باقری، پرویز، (۱۴۰۴)، شخصیت حقوقی و مسئولیت مدنی هوش مصنوعی؛ دشواری‌ها و راهکارهای حقوقی، پژوهش حقوق خصوصی، ۱۳ (۵۱)، ۴۷-۸۲.

5. بهرامی احمدی، حمید (۱۳۹۴)، حقوق مدنی۴، مسئولیت مدنی، بنیاد حقوقی میزان.

6. حاجی‌اسماعیلی، میلاد (1403)، چالش‌های مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران با نگاهی به مقررات‌گذاری اتحادیه اروپا، فصلنامه دولت و حقوق، ۵(1)، پیاپی ۱۵، ۸۱- ۹۸.

7. داراب پور، مهراب (۱۳۹۶)، حقوق مدنی ۴، مسئولیت های خارج از قرارداد، مجد.

8. ذاکری نیا، حانیه (۱۴۰۲)، ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیه اروپا، حقوق خصوصی، ۲۰ (۱)، ۱۳۵-۱۵۲.

9. ذاکری نیا، حانیه و غلامپور، زهرا (1403)، الگوریتم‌های معقول و متعارف و تقویت نظریه قابلیت انتساب مسئولیت مدنی هوش مصنوعی، حقوق فناوری‌های نوین، ۵(۹)، ۱۵۵-۱۶۸.

10. رضوی، سید مهدی و دائمی، محمد اسماعیل (1403)، مسئولیت مدنی ناشی از خطای قرارداد هوشمند، مطالعات حقوقی فضای مجازی، ۳ (۲)، ۱۵-۲۸.

11. صفایی و رحیمی (۱۳۹۴)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، سمت.

12. عباسلو، بختیار (۱۳۹۴)، مسئولیت مدنی (با نگرش تطبیقی)، بنیاد حقوقی میزان.

13. عیسائی تفرشی، محمد (۱۳۹۵)، حقوق شرکت های تجاری، جلد اول، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.

14. کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۳)، الزام های خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی)، جلد اول، انتشارات دانشگاه تهران.

15. کاتوزیان، ناصر (1394)، الزام های خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی)، جلد دوم، انتشارات دانشگاه تهران.

16. کاتوزیان، ناصر(۱۳۸۸)، تحول مفهوم تقصیر در حقوق مسئولیت مدن، مطالعات حقوق خصوصی، ۳۹ (۱)، ۱۸۹-۲۱۴.

17. کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۸)، دوره حقوق مدنی (قواعد عمومی حقوق قراردادها)، جلد دوم، شرکت سهامی انتشار.

18. قاسم زاده، مرتضی (۱۳۹۰)، الزام ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد، بنیاد حقوقی میزان.

- انگلیسی

19. Betts, K. D., & Jaep, K. R. (2016). The dawn of fully automated contract drafting: Machine learning breathes new life into a decades-old promise. Duke L. & Tech. Rev., 15, 216-233.

20. Calo,R. (2015) Robotics and the Lessons of Cyberlaw, 103 Calif. L. Rev. 513, University of Washington School of Law UW Law Digital Commons, https://digitalcommons.law.uw.edu/faculty-articles

21. Corrales Compagnucci, M., Fenwick, M., & Haapio, H. (2022). Digital technology, future lawyers and the computable contract designer of tomorrow. Research Handbook on Contract Design. Edward Elgar Publishing. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3908370

22. Dabass, J., & Dabass, B. S. (2018). Scope of artificial intelligence in law. Preprints, 2018060474. doi:10.20944/preprints201806.0474.v1

23. Dale, R. (2019). Law and word order: NLP in legal tech. Natural Language Engineering, 25(1), 211-217. Cambridge University Press. doi:https://doi.org/10.1017/S1351324918000475

24. Foster, W. E., & Lawson, A. L. (2018). When to praise the machine: The promise and perils of automated transactional drafting. South Carolina Law Review, 69(3), 597-634.

25. Martin-Bariteau, F., & Pavlović, M. (2021) “AI and Contract Law”, Florian Martin-Bariteau & Teresa Scassa, eds., Artificial Intelligence and the Law in Canada (Toronto: LexisNexis Canada), ch. 3. https://ssrn.com/abstract=3730385

26. Giuffrida, I., Lederer, F., & Vermeys, N. (2018). A legal perspective on the trials and tribulations of AI: How artificial intelligence, the internet of things, smart contracts, and other technologies will affect the law. Case Western Reserve Law Review, 68(3), 747-781.

27. Gravett, W. H. (2020). Is the dawn of the robot lawyer upon us? The fourth industrial revolution and the future of lawyers. Electronic Law Journal (PER/PELJ), 23, 1-37. doi:http://dx.doi.org/10.17159/1727-

28. Gredka-Ligarska, I. (2025) Employer’s Vicarious Liability for Damage Caused by an AI Worker: Comparative Law Perspective. Utrecht Law Review, 21(1), 36–48. DOI: https://doi.org/10.36633/ulr.1063

29. Hendrycks, D., Burns, C., Chen, A., & Ball, S. (2021). CUAD: An expert-annotated NLP dataset for legal contract review. Proceedings of the 35th Conference on Neural Information Processing Systems (NeurIPS 2021) Track on Datasets and Benchmarks.

30. Herbosch, Maarten and Mertens, Floris, The Future of Mergers & Acquisitions? Risk Allocation in AI-Guided Transactions (2025). Forthcoming in European Business Organization Law Review 2026., Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=5275610 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5275610

31. Semmler, S., & Rose, Z. (2017). Artificial Intelligence: Application today and implications tomorrow. Duke L. & Tech. Rev., 16, 85-99.

32. Vladeck, D.C. (2014). Machines Without Principals: Liability Rules and Artificial Intelligence, 89 Wash. L. Rev. 117- 150.
Available at: https://digitalcommons.law.uw.edu/wlr/vol89/iss1/6

33. Wendehorst C. (2022), Liability for Artificial Intelligence: The Need to Address Both Safety Risks and Fundamental Rights Risks. In: Voeneky S, Kellmeyer P, Mueller O, Burgard W, eds. The Cambridge Handbook of Responsible Artificial Intelligence: Interdisciplinary Perspectives. Cambridge Law Handbooks. Cambridge University Press;187-209.

34. Williams, S. (2019). Predictive contracting. Golden Gate University School of Law , 2019(2), 621-695.

35. Yamane, N. (2020). Artificial Intelligence in the Legal Field and the Indispensable Human Element Legal Ethics Demands. Geo. J. Legal Ethics, 33, 877-890.