تحلیل سیاست جنایی بخشنامه عفو معیاری ۱۴۰۴
دوره 2، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 97-126
https://doi.org/10.22034/law.2026.738412
مهدی صبوری پور، امیدرضا فرخ دوست
چکیده نهاد عفو در نظام عدالت کیفری ایران بهعنوان یکی از ابزارهای سیاست جنایی اجرایی، در سالهای اخیر کارکردی فراتر از جلوه رأفت حاکمیتی یافته و به سازوکاری تنظیمی در مدیریت جمعیت کیفری تبدیل شده است. در این راستا، بخشنامه عفو معیاری رییس قوه قضاییه مصوب شهریور ۱۴۰۴، رویکردی نوین را در اعطای عفو به محکومان رقم زده که مبتنی بر ضوابط عینی و شفاف است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با پذیرش این پیشفرض اساسی که نهاد عفو یک ابزار سیاست جنایی است، در پی آن است تا بخشنامه عفو معیاری را مورد ارزیابی قرار دهد. هدف این پژوهش، تحلیل نظاممند این بخشنامه از منظر سیاست جنایی است تا از رهگذر آن، اهداف، دامنه اثرگذاری، نوآوریها و نیز تنشهای بالقوه را آشکار سازد و از این منظر میتواند نقش مهمی در سیاستگذاریهای آینده داشته باشد. پرسش اصلی این است که بخشنامه عفو معیاری ۱۴۰۴ بازتابدهنده کدام الگوی سیاست جنایی در نظام عدالت کیفری ایران است و عفو معیاری چه تمایزات سیاستگذارانهای با موارد پیشین دارد؟ یافتهها نشان میدهد که این عفو فراگیر، بیش از آنکه مبتنی بر فردیسازی قضایی باشد، تابع منطق مدیریتگرایی کیفری است. بخشنامه عفو معیاری با تفکیک جرایم کمخطر از جرایم امنیتی و کلان اقتصادی، الگویی ترکیبی از رویکرد افتراقی مداراگرایانه و اقتدارگرایانه را بازتاب میدهد. شمول گسترده محکومان اعم از عمدی و غیرعمدی، بیانگر هدف کاهش تراکم زندانها و کنترل هزینههای نظام عدالت کیفری است.

