تحول فهم قانون اساسی از قانونگرایی صوری به قانون اساسیِ نهادمند: بازخوانی نظریۀ کوستانتینو مورتاتی درباره قانون اساسی مادی
دوره 2، شماره 1، بهار 1405، صفحه 95-121
https://doi.org/10.22034/law.2026.735987
مهدی مرادی برلیان
چکیده بحران حقوق اساسی اروپا در فاصلۀ میان دو جنگ جهانی، صرفاً فروپاشی پارلمانتاریسم یا ناکامی دولتهای لیبرال نبود؛ بلکه بحرانی در تصور حقوقی از قانون اساسی بود. قانون اساسی صوری، که در سنت لیبرال بهمثابۀ سند عالی و ابزار تحدید قدرت فهم میشد، در برابر احزاب تودهای، تمرکز قدرت اجرایی، قطبیشدن اجتماعی و دگرگونی حاکمیت، کفایت خود را از دست داد. هدف پژوهش، تبیین پیدایش مفهوم «قانون اساسی مادی» در اروپای میاندوجنگ و نسبت آن با بحران قدرت مؤسس، تحول دولت و نظم نهادی است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تاریخی ـ مفهومی انجام شده است. نظریۀ کوستانتینو مورتاتی در عرصه منازعۀ نظری میان کلسن، اشمیت، اسمند و هلر بازخوانی میشود تا قانون اساسی نه فقط بهمثابۀ متن، بلکه بهعنوان نقطۀ تلاقی هنجار، قدرت، نهاد و جامعه فهم شود. یافتهها نشان میدهد نظریۀ مورتاتی، با وجود پیوند با بستری تاریخی و سیاسی مسئلهدار، امکانی برای عبور از دوگانۀ هنجارگرایی کلسنی و تصمیمگرایی اشمیتی فراهم میکند. قانون اساسی مادی نزد او نه نفی قانون اساسی صوری است و نه تسلیم در برابر واقعیت خام قدرت؛ بلکه ناظر به سطح نهادی و اجتماعیِ پشتیبان متن قانون اساسی است. اهمیت نظریۀ قانون اساسی مادی در آشکارسازی شکاف میان قانون اساسی نوشته و واقعیت نهادی قدرت است. این نظریه نشان میدهد قانون اساسی بدون پشتوانۀ نهادی و اجتماعی، به متنی معتبر اما کماثر تبدیل میشود. با این حال، قانون اساسی مادی فقط هنگامی در خدمت قانون اساسیگرایی است که با حاکمیت قانون، تفکیک قوا، حقوق بنیادین و پاسخگویی همراه شود. دستاورد اصلی مورتاتی، گشودن راهی به سوی «قانون اساسیگرایی نهادمند» است.

