بررسی تطبیقی نقش عنصر زمان در ساختار مسئولیت بینالمللی دولتها
دوره 1، شماره 2، زمستان 1404، صفحه 71-92
https://doi.org/10.22034/law.2025.733612
سید هادی پژومان
چکیده مقاله به بررسی تطبیقی مفهوم و نقش عنصر زمان در ساختار مسئولیت بینالمللی دولتها میپردازد. این پژوهش با رویکردی نوآورانه، عنصر زمان را به مانند یک محور کلیدی در ساختار مسئولیت بینالمللی دولتها واکاوی میکند، فراتر از تلقی سنتی مرور زمان بهعنوان صرفاً مانع رسیدگی به دعاوی. هدف اصلی، تبیین نقش چندگانه زمان در تمامی مراحل پیدایش، اسناد، توجیه و جبران مسئولیت بینالمللی است .با روش تحلیلی-تطبیقی و بررسی آرای دیوان بینالمللی دادگستری و مواد ۱۲ تا ۱۵ پیشنویس کمیسیون حقوق بینالملل، پژوهش نشان میدهد که زمان نهتنها در تعیین لحظه ی انتساب فعل متخلفانه و تطبیق تعهد با فعل اهمیت دارد، بلکه در ارزیابی معاذیر مسئولیت(فورس ماژور، اضطرار، ضرورت) و محاسبه خسارات (تأخیر و بهره) نیز تعیینکننده است. یافته محوری پژوهش این است که عنصر زمان، عامل ساختاری در ساختمان مسئولیت بینالمللی است که مشروعیت، مطالبه و حدود جبران را تعریف میکند. در نتیجه، برخلاف غیبت نهاد رسمی مرور زمان در حقوق بینالملل، بُعد زمانی بهصورت ضمنی اما بنیادین، تمامی فرآیند اعمال مسئولیت را شکل میدهد و ثبات و عدالت نظام حقوقی بینالمللی را تضمین میکند. بنابراین هرچند مرور زمان در حقوق بینالملل هنوز نهادی تثبیتشده نیست، عنصر زمان در تمامی مراحل شکلگیری، توجیه و اجرای مسئولیت بینالمللی نقش بنیادینی ایفا میکند و تبیین آن فراتر از چارچوب سنتی مرور زمان در حقوق میباشد.

